Kan pipu nih nunphung rak ngei hna hlah sehlaw, atu kan chan ah hin, a zeizong ah miphun dang nunphung lawng kan i lak hnga i, atak le ahrim a si lomi lak chom nunphung ceo khi kan ngei hnga. Nihin zong ah nupi thitnak Lai Nunphung ‘phunthawh’ hi sullam a ngei peng tiah ka ruah. Khrihfa kan si hnu in, hman awk a ttha ti lomi Lai Nunphung kan kaltak hna. A si awk a si. Asinain pakhat le pakhat i upatnak le i dawtnak hri a fehtertu kan pipu nunphung an um ve caah cu bantuk pawl cu, a uar nih kan hman peng ve hna.

Khrihfa kan si ruangah Lai Nunphung azeipaoh a ttha lo in kan hmuh hlei awk a si lo. Khrih nunphung he aa kalh lomi kan nunphung pawl hi kan hman ve awk a si. Laimi nih nupi kan thit tikah, kan nunphung le Khrihfa nunphung he kan cawhpawlh i an kalti kho ko. Nupi kan hal tikah Lai Nunphung in tlangvalpa chungkhar ai-awhtu lamkal kan i thlah, a remttha in an khan ahcun, Khrihfa biaknak phung in, biakinn ah Reverend nih leh a thah hna.

Lai Nunphung ‘Phunthawh’

Nupi thitu tlangval nih a thitmi ngaknu i hringtu a pa (a pu) a pekmi man kha ‘phunthawh’ an ti. Phunthawh hi nupi man a si lo. A thitmi nungak nih a vatmi tlangvalpa phun aa hrawm khawh naklai a pa phun a kaltak man kha a pasal nih a pekmi a si tiin ka ruah. ‘Phunthawh’ pek lomi fale paohpaoh cu, ‘lakfa’ ah ruah an si. A sullam cu, nupi thi tlangvalpa nih a pu sinah ‘phunthawh’ a pek lo ahcun, tlangvalpa le a thitmi ngaknu i an ngeihmi fale paohpaoh kha phung ning lo in ngeihmi fa an si, phung ning lo in ngeihmi fale cu, ‘lakfa’ an si. Lakfa nih cun, hringtu an pa ro conak nawl an ngei lo.

‘Phunthawh’ a tthatnak cu, nupi thi tlangvalpa nih a nupi a hringtu a pule phun a upat, a hmaizah a si leng ah, amah (tlangvalpa) phun lila a hmaizah zong a si. A thitmi a nupi nih a pasal phun aa hrawm kho lo, phunthawh a pek lo ahcun. Nupi thi tlangvalpa caah thilrit tuk a si sual ahcun, ‘phunthawh’ hi a ttha lo kho ve. Asinain a nupi i a pa, ‘phunthawh’ a cotu nih zaangkhaite in, thilrit a si lo dingin a hauh ahcun, thilrit a si bal lai lo.

Pipu chan ah ‘phunthawh’ an i hauh tawn mi ah, ‘siapi’ le ‘thilri’ dangdang an rak si. Hihi nupi thi tlangval caah thilrit a rak si kho ko. Asinain atu kan chan ah, hlan pipu hauh zat kherkher kan i hauh hrimhrim awk a si tiah zei phung hmanh a um lo. Kanmah nunphung a si ko caah, upatnak kan i langhter kha a biapi cem a si ko le mikel nih cun, a zat le a miak a ruat lai lo. ‘Phunthawh’ kong vun chim tikah, thlem awk a ttha lomi cu, ‘arsa thah’ a si. Phunthawh le arsa cu, tthen awk ttha lo ah, hlan pipu nih an rak ruah. Nupi thi tlangvalpa nih phunthawh a pekmi hna a pule sinah ar a thahpiak mi hna kha ‘arsa thah’ an ti. Cu arsa cu, a pu nih a phun hawi, a arsa eiti pawl a sawm hna i, an eitimi sa, a si. Voksa a si lo, cawsa le siasa zong an si lo. Hi arsa thah hi tlangvalpa caah ahlei in chawva hei chuah hau khi a si ko le a herh lomi thilrit a si kho ko. A duh nih cun, an tuah ko lai nain. A biapi ah ka ruahmi cu, ‘phunthawh’ tu hi a si. ‘Arsa’ he kan zulhdawiter lo zongah dantatnak ding a um hlei lo.

Laimi nih chungphun (clan) kan i ngeih i, ‘phunthawh’ kan ngeih bantuk phun hi Mirang ngeihmi chungkhar min (surname/ family name) khi ka vun epchun hna. Mirang tu nih cun, an pu min maw an pa min dek an chungkhar min ah an hman hna. Mirang ram ah a pemmi Laimi tampi nih kan chungphun (clan) min maw kan pale min maw kanmah min lila dek chungkhar min ah kan hman ve hna. Anmah Mirang zong cu, an i thit-umh tikah, nupi nih a pasal chungkhar min kha i hrawmnak nawl a ngei. Cucaah, a nupi nih a hringtu a pa chungkhar min kha a kaltak ve i, a pasal chungkhar min aa hrawm. A pasal chungkhar min hrimhrim a hman lai tinak a si lo nain, mikel nih cun, an pasal chungkhar min kha an hman ti duhnak a si. Cucaah, Mirang ram ah a ummi Laimi nih Lainu kha nupi i an thit tik ah, phunthawh an pek ko ahcun, a pasal chungkhar phun aa hrawm awk kha a phung cu a si. Phunthawh pekmi fale cu, lakfa an si lo i, an pa ro conak nawl an ngei. Mirang ram um Laimi ca tu ah cun, ro conak phunglam cu, an umnak ram cozah phunglam ning in a si. Lai phung kan hmang kho lo, ro co kong ah.

A donghnak ah vun tenh awk ka duh mi cu, Khrihfa kan si ruangah Lai Nunphung paoh kan hlawt dih ding a si lo, a ttha mi cu kan hman awk a si. ‘Phunthawh’ tehna zei i hei rel duh lo i, Baibal i a um ve lomi thit-umhnak ‘sui zungbunh’ va pek khi biapi tuk ah kan ruah ahcun, kan thilrit an si kho ve. Zungbunh va pek khi a sualnak a um lo nain chaw le va a ngei lo caah cun, thilrit a si kho ve tinak tu a si. Thit-umhnak zungbunh bunh khi mi nunphung kan i lakmi a si i, kan uar ngai. Asinain ‘phunthawh’ hi nunphung a sual in kan ruah ahcun, ‘zungbunh i bunh’ zong a sual ve hnga. Phun hi Pathian sermi a si i, phun in miphun kan can caah kan miphun nih nunphung kan ngeihnak a si. A ttha ti lomi kan nunphung tu cu, kaltak, asiloah, tharchuah awk a si.

Salai B. Chan Khar (Law)

By Chuncha